Δρ. Ξένια Ελευθερίου – Επιστημονική υπεύθυνη Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης
Το κτήριο του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης ανεγέρθηκε το 1904 από την εβραϊκή κοινότητα Θεσσαλονίκης. Ονομαζόταν τότε «Yeni Han» (Νέο Κτήριο). Ήταν μία από τις τυπικές εμπορικές στοές που χτίστηκαν από το 1880 ως το 1910 στο κέντρο της Θεσσαλονίκης για να στεγάσουν νέες επιχειρηματικές λειτουργίες. Στο κτήριο αυτό στεγάστηκαν κατά καιρούς σημαντικές επιχειρήσεις, όπως, επί παραδείγματι, η Τράπεζα Αθηνών (1906-1925) και η εφημερίδα L’Indépendant (1909-1941). Συνιστά ένα από τα λίγα οικοδομήματα του κέντρου της Θεσσαλονίκης που επιβίωσαν από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917 και τις διαδικασίες ανοικοδόμησης που ακολούθησαν. Χρησιμοποιήθηκε ως εμπορικό κτήριο μέχρι το 1997. Για τη διασκευή τμήματος του κτηρίου σε μουσείο απαιτήθηκαν εκτεταμένες εργασίες. Το μουσείο άνοιξε το 2001. Το 2010 προστέθηκε η αίθουσα «Ανδρέας Σεφιχά» στην ανατολική πλευρά του «Yeni Han». Το 2019 πραγματοποιήθηκε επέκταση του μουσείου στην κεντρική πτέρυγα. Για την ανακαίνιση του κτηρίου, την ίδρυση, επέκταση και λειτουργία του μουσείου συνέβαλαν πολλοί δωρητές, οικογένειες και επιχειρήσεις, τα ονόματα των οποίων είναι καταγεγραμμένα σε επιγραφή αναρτημένη στην είσοδο του κτηρίου.
Το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, σύμφωνα με τον πρώτο επιστημονικό σύμβουλό του, τον Νίκο Χανάν Σταυρουλάκη, είναι ένας σημαντικός χώρος μαρτυρίας που παρουσιάζει την πόλη της Θεσσαλονίκης όπως την έζησαν οι Εβραίοι επί αιώνες. Ως ερευνητικό κέντρο έχει δημόσιο ρόλο που είναι παιδαγωγικός και φιλοδοξεί να παρέχει μια ισορροπημένη και ολοκληρωμένη άποψη της εβραϊκής παρουσίας στην πόλη για πάνω από 2.000 χρόνια. Σημαντική είναι η δυνατότητα πρόσβασης στη βιβλιοθήκη του Μουσείου, που είναι ανοιχτή για τους ερευνητές για περαιτέρω μελέτη της εβραϊκής παρουσίας. Η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, μέσω του Κέντρου Έρευνας του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, προσφέρει ένα ερευνητικό περιβάλλον για τη μελέτη της πλούσιας πολιτιστικής σεφαραδίτικης κληρονομιάς που αναπτύχθηκε στη Θεσσαλονίκη μετά τον 15ο αιώνα. Το Μουσείο διαθέτει βιβλιοθήκη με σημαντικά κείμενα που έχουν τυπωθεί από τον 16ο έως τον 21ο αιώνα, τα οποία καλύπτουν πτυχές της εβραϊκής θρησκευτικής και κοσμικής ζωής. Επίσης, η βιβλιοθήκη αποτελεί πηγή τεκμηρίωσης για την ιστορία, τα έθιμα και τη γλώσσα των Σεφαραδιτών Εβραίων. Στη βιβλιοθήκη διατίθενται οπτικοακουστικές πηγές (κασέτες, βίντεο και ταινίες) με θέματα από την εβραϊκή ιστορία και το Ολοκαύτωμα. Το Κέντρο Έρευνας προσφέρει επίσης πρόσβαση σε ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, καταλόγους, άρθρων και ψηφιοποιημένου αρχειακού υλικού, οι οποίες διαρκώς εμπλουτίζονται.
Άγνωστες πτυχές της ιστορίας της πόλης παρουσιάζονται στο Εβραϊκό Μουσείο της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, όπου ο επισκέπτης έρχεται σε επαφή με έναν πραγματικό πλούτο ιστορικών πηγών, πρωτογενών και δευτερογενών. Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στα αρχαιολογικά εκθέματα του Μουσείου: τους εβραϊκούς τάφους της ρωμαϊκής περιόδου, που παρουσιάζουν μέσω των επιγραφών την ιστορία του εβραϊκού νεκροταφείου, το οποίο χρονολογείται από το 1493. Εδώ υπήρχαν περίπου 400.000 επιτύμβιες πλάκες αρχαιολογικής και θρησκευτικής σημασίας που χρονολογούνται από τη ρωμαϊκή περίοδο. Το αρχαίο νεκροταφείο εκτεινόταν στην περιοχή που βρίσκεται σήμερα το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στο ισόγειο εκτίθενται οι μνημειώδεις ταφόπλακες και επιγραφές που βρέθηκαν στη μεγάλη εβραϊκή νεκρόπολη στα ανατολικά τείχη της πόλης. Αυτές οι μαρμάρινες πλάκες και στήλες συνοδεύονται από μια σειρά φωτογραφιών που δείχνουν το νεκροταφείο και τους επισκέπτες του όπως ήταν το 1914. Στο ρωμαϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, που απλωνόταν στον χώρο του Πανεπιστημίου, ανασκάφηκαν τάφοι του 3ου και 4ου αιώνα μ.Χ., που αποδίδονται σε Εβραίους με βάση τα ονόματα, τα σύμβολα των τοιχογραφιών και επιγραφές. Σε έναν από τους τάφους αυτούς η επιγραφή αναφέρει τη λέξη «συναγωγή» στον πληθυντικό, διατύπωση που δείχνει ότι εκείνη την εποχή υπήρχαν περισσότερες από μία συναγωγές. Κατά την οθωμανική περίοδο, η εδαφική ζώνη έξω από τα ανατολικά τείχη της Θεσσαλονίκης ήταν αφιερωμένη στην ταφική χρήση. Εκεί βρίσκονταν τα νεκροταφεία όλων των θρησκευτικών ομάδων που κατοικούσαν στην πόλη. Το εβραϊκό νεκροταφείο ήταν το μεγαλύτερο, διότι η εβραϊκή κοινότητα αποτελούσε πλειονότητα και, επιπλέον, η εβραϊκή θρησκεία απαγορεύει την ανακομιδή των νεκρών.
Οι εκθεσιακοί χώροι του πρώτου ορόφου παρέχουν στον επισκέπτη μία συνολική εικόνα της θρησκευτικής, καθημερινής και οικονομικής ζωής των Εβραίων της πόλης. Τα πάνελ του Μουσείου παρουσιάζουν τους γενικούς τομείς της δραστηριότητας των Εβραίων μέσα από φωτογραφίες, σκίτσα και κείμενα, όπως: προπολεμικές εβραϊκές γειτονιές, το σύστημα διοίκησης της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, η τυπογραφία, η θρησκευτική ζωή και οι συναγωγές, η εκπαίδευση και τα θεολογικά σεμινάρια, τα ιδρύματα, η βιομηχανία και το εμπόριο, οι σιωνιστικές οργανώσεις, καθώς και άλλες ιδεολογικές τάσεις και αθλητικοί σύλλογοι. Με λίγα λόγια, στην μουσειακή αφήγηση δίνεται μεγάλη βαρύτητα στην ζωή των Θεσσαλονικέων Εβραίων πριν το Ολοκαύτωμα, μέσω της αίθουσας Λαογραφίας, της αίθουσας Μουσικής και με την αίθουσα που παρουσιάζει την ιστορία των προπολεμικών Συναγωγών της Θεσσαλονίκης. Εκτός από τα ορατά, η Θεσσαλονίκη διαθέτει και αόρατα μνημεία που αναδείχθηκαν μέσα από την πολιτιστική ιστορία των τελευταίων αιώνων και δεν υπάρχουν πια διότι καταστράφηκαν. Σύμφωνα με την έρευνα του Ευάγγελου Χεκίμογλου, στα σημαντικότερα αόρατα πολιτιστικά μνημεία της Θεσσαλονίκης περιλαμβάνονται οι συναγωγές της και οι κεϊλότ της. Ο όρος «κεϊλά» είναι αντίστοιχος προς τον όρο «ενορία». Οι «κεϊλότ» (πληθυντικός του «κεϊλά») ήταν οργανώσεις των Εβραίων που κατέφυγαν στη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 15ου και στις αρχές του 16ου αιώνα. Το κέντρο κάθε «κεϊλά» ήταν μία συναγωγή. Κάθε «κεϊλά» συσπείρωνε τους πρόσφυγες μιας ορισμένης περιοχής και «αποτελούσε μία πόλη από μόνη της». Περισσότερες από πενήντα «Κεϊλότ» και αντίστοιχες συναγωγές καταγράφηκαν στον κεντρικό πυρήνα της Θεσσαλονίκης στα μέσα του 16ου αιώνα. Κανένα ίχνος από τις πενήντα αυτές συναγωγές δεν διασώζεται σήμερα.
Στις νέες αίθουσες του Μουσείου αποτυπώνονται δύσκολα ζητήματα της τοπικής ιστορίας, όπως ο χριστιανικός προπολεμικός αντισημιτισμός με την αναφορά στο πογκρόμ του Κάμπελ το 1931, ενώ και μεταπολεμικά αναδεικνύεται το θέμα της καταλήστευσης των εβραϊκών περιουσιών κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής που απασχολεί τα τελευταία χρόνια την ακαδημαϊκή κοινότητα και πλήθος ερευνών έχουν δημοσιευτεί σχετικά με το συγκρουσιακό αυτό γεγονός. Δύο από τις αίθουσες του Μουσείου αναφέρονται στο Ολοκαύτωμα των Θεσσαλονικέων Εβραίων, ωστόσο η προσέγγιση δεν είναι συγκινησιακή, καθώς πριν από την παρουσίαση των εκθεμάτων που σχετίζονται με τα δραματικά γεγονότα, ο επισκέπτης έχει έρθει σε επαφή και με πτυχές της καθημερινής ζωής των Εβραίων της Θεσσαλονίκης στην μακρά πορεία των αιώνων. Παρουσιάζεται, δηλαδή, η γενοκτονία, αλλά δεν συνιστά το κυρίαρχο αφήγημα που καθορίζει την ταυτότητα της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Ένας ειδικός εκθεσιακός χώρος αναφέρεται στη γενοκτονία, όπως αυτή επηρέασε την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης στο σύνολο της. Περίπου 49.000 μέλη της ιστορικής αυτής Κοινότητας εκτοπίστηκαν στα στρατόπεδα εξόντωσης Άουσβιτς Μπίρκεναου, όπου και εξοντώθηκαν. Σε δύο ειδικά διαμορφωμένες αίθουσες ο επισκέπτης έρχεται αντιμέτωπος με αυθεντικά αντικείμενα που μαρτυρούν και τεκμηριώνουν την γενοκτονία, όπως την στρατοπεδική φόρμα του επιζώντος του Ολοκαυτώματος Λεών Περαχιά, την πρέσα του τυπογραφείου Γκατένιο, με την οποία κόβονταν τα κίτρινα άστρα του Δαυίδ, η μήτρα που χρησιμοποιήθηκε το 1943 για να κοπούν τα κίτρινα άστρα, ταυτότητες κρατουμένων, ψεύτικες ταυτότητες που χορηγήθηκαν σε Έλληνες Εβραίους και πολλά ακόμη αυθεντικά έγγραφα, φωτογραφίες και προσωπικά αντικείμενα.
Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει για την αίθουσα παιδικής ηλικίας του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Από τα αρχειακά τεκμήρια που μελετήθηκαν κατά τη διάρκεια ερευνητικού προγράμματος του Μουσείου, διαπιστώθηκε ότι το 1943 ζούσαν 7.500 μαθητές στη Θεσσαλονίκη, ενώ το 1945 μόνον 58. Τα μοναδικά τεκμήρια που διαθέτουμε για την ύπαρξη χιλιάδων παιδιών που θανατώθηκαν στα κρεματόρια είναι φωτογραφίες, ρούχα και αντικείμενα. Μερικά από αυτά συγκεντρώθηκαν στο «παιδικό δωμάτιο», όπου τοποθετήθηκε ένας υπολογιστής, μέσω του οποίου ο επισκέπτης μπορεί να αναζητήσει πληροφορίες από την ψηφιακή εφαρμογή «Η χαρτογράφηση της παιδικής ηλικίας» (www.mappingthechildhood.com). Αυτή αποτελεί το προϊόν ερευνητικού προγράμματος του 2021, στόχος του οποίου ήταν να συγκεντρωθούν δεδομένα για τους εβραίους μαθητές της Θεσσαλονίκης, από τα αρχεία κάθε μορφής εκπαιδευτηρίων (κοινοτικών, δημόσιων και ιδιωτικών σχολείων, του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου και του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης). Συνολικά, συγκεντρώθηκαν στοιχεία για περίπου 3.500 μαθητές και μαθήτριες. Τα δεδομένα που συγκεντρώθηκαν, ενσωματώθηκαν στην παρούσα εφαρμογή, η οποία παρέχει στοιχεία για την ηλικία και το χρόνο φοίτησης κάθε μαθητή, για το σχολείο και τις τάξεις που φοίτησε, για τα ονόματα των γονέων του, για το επάγγελμα του πατέρα, για τη διεύθυνση κατοικίας και τυχόν άλλες πληροφορίες. Οι διευθύνσεις των μαθητών αποτυπώνονται παράλληλα και σε ένα διαδραστικό χάρτη της Θεσσαλονίκης τόσο για κάθε μαθητή όσο και για κατηγορίες μαθητών, ανάλογα με το φίλτρο που επιλέγει ο χρήστης της εφαρμογής. Έτσι, είναι δυνατή η εξαγωγή συμπερασμάτων με συνδυασμό κοινωνικών και γεωγραφικών χαρακτηριστικών.
Οι μουσειακές δράσεις γίνονται περισσότερο καινοτόμες, με σκοπό να τραβήξουν το ενδιαφέρον και των νεότερων ηλικιακά επισκεπτών. Η εφαρμογή νέων τεχνολογιών δίνει νέα πνοή στις εκπαιδευτικές επισκέψεις και γι’ αυτό τον λόγο το Εβραϊκό Μουσείο πλέον διαθέτει δύο νέες οθόνες αφής με γυαλιά VR στην νέα μόνιμη εφαρμογή του μουσείου με τον τίτλο «Αναζητώντας τα ίχνη της εβραϊκής παρουσίας στη Θεσσαλονίκη». Πρόκειται για την εφαρμογή ψηφιακού χάρτη, στον οποίο σημειώνονται κτήρια, κατοικίες, λατρευτικοί χώροι και σημεία εβραϊκής παρουσίας στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Με τη χρήση δύο οθονών αφής 55 ιντσών, οι επισκέπτες του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης μπορούν να αναζητήσουν ένα από τα διαθέσιμα 42 σημεία στον χάρτη και επιλέγοντάς τα με ένα άγγιγμα, να έχουν πρόσβαση σε πλούσιο πληροφοριακό υλικό, σχέδια και παλιές φωτογραφίες. Το πληροφοριακό περιεχόμενο είναι διαθέσιμο στην Ελληνική και Αγγλική γλώσσα. Σημειώνεται πως και προηγούμενη περιοδική φωτογραφική έκθεση με τίτλο «6 Ημέρες. Η διαδρομή των Ελλήνων Εβραίων» διέθετε την τεχνολογία της επαυξημένης πραγματικότητας, παρουσιάζοντας προφορικές μαρτυρίες Θεσσαλονικέων Εβραίων επιζώντων του Ολοκαυτώματος. Το κεντρικό πρόσωπο της έκθεσης ήταν ένας από τους τελευταίους επιζώντες του Ολοκαυτώματος, ο Θεσσαλονικέας Εβραίος Χάιντς Σαλβατώρ Κούνιο, ο οποίος βίωσε προσωπικά τα δραματικά γεγονότα ως έγκλειστος των ναζιστικών στρατοπέδων του Άουσβιτς Μπίρκεναου, του Μελκ, του Μαουτχάουζεν και του Έμπενζεε. Το κορυφαίο συγκρουσιακό ιστορικό γεγονός του Ολοκαυτώματος παρουσιάστηκε μέσω της σύγχρονης φωτογραφικής αποτύπωσης μαρτυρικών ιστορικών τόπων. Η γενοκτονία αναπαραστάθηκε καλλιτεχνικά και αισθητικά μέσω της Τέχνης, για να αποδοθεί συμβολικά το έγκλημα που διαπράχθηκε στα ναζιστικά στρατόπεδα. Η έκθεση έφερε αντιμέτωπο τον επισκέπτη με την «Προφορική Ιστορία», καθώς αξιοποιήθηκαν προσωπικές προφορικές και γραπτές μαρτυρίες Ελλήνων Εβραίων επιζώντων του Ολοκαυτώματος.
Στην αίθουσα «Άγνωστοι μουσικοί θησαυροί των Ελλήνων Εβραίων» παρουσιάζονται τα πορίσματα του ομότιτλου ερευνητικού προγράμματος που είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια νέα συλλογή εβραϊκής μουσικής. Χρόνια έρευνας της επιστημονικής συνεργάτιδας του Μουσείου Μαριάντζελας Χατζησταματίου, επικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος του Εβραϊκού Μουσείου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, συσσώρευσαν ένα θησαυρό από λησμονημένα τραγούδια, τα οποία συγκεντρώθηκαν ένα προς ένα από διαφορετικές πηγές, διάσπαρτες σε ολόκληρη την Ελλάδα. Το κύριο χαρακτηριστικό των τραγουδιών που συγκεντρώθηκαν είναι ότι αποτελούν στοιχεία διαφορετικών εβραϊκών γλωσσικών και πολιτιστικών παραδόσεων. Ανεξάρτητα από την παλαιότητα και την προέλευσή τους, οι παραδόσεις αυτές έλαβαν το τελικό σχήμα τους μέσα στο πλαίσιο των νεοελληνικών γλωσσικών και μουσικών επιδράσεων. Έτσι, οι Άγνωστοι μουσικοί θησαυροί των Ελλήνων Εβραίων αποκαλύπτουν μια πολιτισμική εικόνα εγγύτερη στην ιστορική πραγματικότητα, παρά μια κατασκευασμένη απεικόνιση του παρελθόντος. Ο επισκέπτης της αίθουσας έχει την δυνατότητα να ακούσει και τραγούδια από την έκδοση «Τα τραγούδια του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων» που συνιστά ένα ερευνητικό πρόγραμμα του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, υπό την αιγίδα της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης και σε συγχρηματοδότηση φορέων European Jewish Fund, Claims Conference και της έδρας εβραϊκών σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το οποίο παρουσιάζει για πρώτη φορά τραγούδια που γράφτηκαν από Έλληνες Εβραίους κατά την διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Τα τραγούδια της περιόδου του Ολοκαυτώματος είναι στην πλειοψηφία τους διασκευές δημοφιλών τραγουδιών της εποχής από το ευρωπαϊκό ρεπερτόριο, όπως για παράδειγμα η «Λιλή Μαρλέν» που έγινε «Γίνεται προσκλητήριο στη Σταύρου Βουτυρά», είτε ελληνικών τραγουδιών όπως δημοτικά τραγούδια της υπαίθρου και ρεμπέτικα. Τα τραγούδια ανήκουν σε τρεις βασικές κατηγορίες: αυτά που γράφτηκαν στο γκέτο του Βαρώνου Χιρς της Θεσσαλονίκης, αυτά που γράφτηκαν μέσα στα στρατόπεδα του Άουσβιτς και τέλος, αυτά που γράφτηκαν από επιζώντες μετά από το Ολοκαύτωμα. Αυτός είναι ο τρόπος που ένα Εβραϊκό Μουσείο μπορεί να συμβάλει στην ιστορική γνώση της μουσικής.
Σήμερα, ο επισκέπτης του Μουσείου μπορεί να επισκεφτεί τις τρεις περιοδικές εκθέσεις που παρουσιάζονται ταυτόχρονα στις αίθουσες του Μουσείου. Η ιδέα της έκθεσης «Στιγμιότυπα κατακτητών 1941-1944. Η συλλογή Ασσαέλ» επιμέλειας του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, ήταν απόρροια της συνάντησης με τον συλλέκτη και ερευνητή Ανδρέα Ασσαέλ, ο οποίος συνδέεται άμεσα με τα συγκρουσιακά ιστορικά γεγονότα της Κατοχής, καθώς ανήκει στη λεγόμενη «Δεύτερη γενιά του Ολοκαυτώματος». Το προσωπικό αρχείο του Ασσαέλ διαφέρει από τις υπόλοιπες συλλογές κατοχικών φωτογραφιών. Στην έκθεση παρουσιάζονται ολόκληρα τα ιδιωτικά λευκώματα και τα φωτογραφικά σετ Γερμανών κατακτητών της Θεσσαλονίκης. Οι κάτοχοι των άλμπουμ δεν είναι ανώνυμοι στρατιώτες, αλλά στρατιώτες που υπηρέτησαν το ναζιστικό καθεστώς, που αυτοσυστήνονται μέσω των αναμνηστικών φωτογραφιών. Έχοντας στην κατοχή του επίσημα και προσωπικά έγγραφά τους, ο Ασσαέλ συνέβαλε στην ανάδειξη των προσώπων που κρύβονται πίσω από τον φωτογραφικό φακό. Ως αυτόπτες μάρτυρες της πολύμορφης βαρβαρότητας εναντίον του χριστιανικού πληθυσμού και, κυρίως, των Θεσσαλονικέων Εβραίων, οι Γερμανοί κατακτητές απαθανάτισαν τραυματικές στιγμές της τοπικής ιστορίας, όπως ο μεγάλος λιμός στη Θεσσαλονίκη και τα γεγονότα του Μαύρου Σαββάτου στην Πλατεία Ελευθερίας. Ωστόσο, πρέπει να υπογραμμιστεί το γεγονός ότι πολύ συχνά οι στρατιώτες αγόραζαν ή αντάλλασσαν μεταξύ τους φωτογραφίες και συμπλήρωναν τα άλμπουμ τους και τις προσωπικές τους συλλογές με εικόνες που δεν τράβηξαν οι ίδιοι. Τα δύο αυτούσια άλμπουμ και τα δύο κουτιά φωτογραφιών που παρουσιάζονται στην έκθεση δέχτηκαν την παρέμβαση του Ανδρέα Ασσαέλ. Ο συλλέκτης μετέφερε τις σημειώσεις που υπήρχαν στην πίσω όψη κάθε μεμονωμένης φωτογραφίας στην κυρίως σελίδα ως λεζάντα. Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες συνιστούν ιστορικά τεκμήρια και μία πολύτιμη πρωτογενή οπτική ιστορική πηγή, καθώς πρόκειται για πρωτότυπες φωτογραφίες από στρατιώτες που υπηρέτησαν στη Θεσσαλονίκη. Οι εικόνες μας προσφέρουν πρόσβαση σε πτυχές των γεγονότων που οι γραπτές πηγές δεν μπορούν να έχουν. Ως κάτοπτρο των ιστορικών γεγονότων, απεικονίζουν την κατακτημένη πόλη σε συνθήκες πολέμου υπό το πρίσμα όμως μίας ρομαντικής απόχρωσης, όπως ακριβώς επέβαλε η ναζιστική προπαγάνδα, αρνούμενοι να αναπαραστήσουν τη ζοφερή πραγματικότητα, καθώς ο εκάστοτε φωτογράφος υπηρετούσε το Γ’ Ράιχ. Οι φωτογραφίες των κατακτητών στη Θεσσαλονίκη μπορούν να διαμορφώσουν εκ νέου τη σχέση των πολιτών με το συγκρουσιακό παρελθόν του τόπου τους, επαναπροσδιορίζοντας τον ρόλο της μνήμης και της λήθης για τα τραυματικά γεγονότα της Κατοχής και του Ολοκαυτώματος. Αν μπορούσαμε να συνοψίσουμε την ιδιαιτερότητα της συλλογής του Ανδρέα Ασσαέλ σε μία λέξη αυτή θα ήταν η έννοια της επιστροφής. Επιστροφής καθώς με την αγορά της η συλλογή «επέστρεψε» στον απόγονο ενός από τους πρωταγωνιστές αυτής της σκοτεινής μνήμης για την πόλη και μέσα από αυτόν στον τόπο και στην ευρύτερη κοινότητα της πόλης, την οποία αφορά, φωτίζοντας επώδυνα θέματα μέσω της μικροϊστορίας, της οικογενειακής ιστορίας των Ασσαέλ.
Η περιοδική έκθεση «Καρυά 1943. Καταναγκαστική εργασία και Ολοκαύτωμα», που οργανώθηκε από το Κέντρο Τεκμηρίωσης Ναζιστικής Καταναγκαστικής Εργασίας του Ιδρύματος Τοπογραφία του Τρόμου σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μνήμης για τους Δολοφονημένους Εβραίους της Ευρώπης, τελεί υπό την αιγίδα της Υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη και της Υπουργού Πολιτισμού και Μέσων Ενημέρωσης της Γερμανίας, Claudia Roth με συνεργαζόμενους φορείς το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης και το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης φιλοξενείται ταυτόχρονα στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης από τις 29/3 έως τις 30/06/2025. Η έκθεση είναι αφιερωμένη στο θέμα της καταναγκαστικής εργασίας των Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. Το 1943 εκατοντάδες Εβραίοι από τη Θεσσαλονίκη υποχρεώθηκαν να κατασκευάσουν στην Καρυά, έναν μικρό σιδηροδρομικό σταθμό στην περιοχή της Φθιώτιδας, μια παρακαμπτήρια γραμμή για τα τρένα της Βέρμαχτ. Οι συνθήκες διαβίωσης στο εργοτάξιο ήταν άθλιες και ελάχιστοι επιβίωσαν. Αυτό έγινε γνωστό χάρη στον Ανδρέα Ασσαέλ, ερευνητή, συλλέκτη, γιο ενός Εβραίου επιζώντα από τη Θεσσαλονίκη. Το 2002 ο Ασσαέλ ανακάλυψε ένα φωτογραφικό άλμπουμ της εποχής του πολέμου που περιείχε φωτογραφίες των Εβραίων καταναγκαστικών εργατών στην Καρυά. Η έρευνα που κάνει στη συνέχεια αποτέλεσε τον πυρήνα της περιοδεύουσας έκθεσης που παρουσιάζεται στη Γερμανία και την Ελλάδα από το 2024.
Η περιοδική έκθεση «Στάχτες και δάκρυα στη λίμνη… Ιστορία των Εβραίων της Καστοριάς» παρουσιάζει για πρώτη φορά τεκμήρια και σπάνιο αρχειακό υλικό από τους συλλέκτες και ερευνητές Χρήστο Καββαδά, Σπυρίδωνα Αναγνώστου και Πέτρο Παπακυριακού και αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης και του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Eran. Στόχος της έκθεσης είναι να προσεγγίσει την πλούσια ιστορία της προπολεμικής εβραϊκής κοινότητας της Καστοριάς, καθώς και το τραύμα του Ολοκαυτώματος.
Εν κατακλείδι, το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης τα τελευταία χρόνια με τις νέες μόνιμες και περιοδικές εκθέσεις του, φαίνεται να λειτουργεί και ως τόπος μνημόνευσης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος σε μία πόλη με έντονο τραυματικό και ενοχικό παρελθόν, επιτελώντας τον διπλό σκοπό της ιστορικής αφήγησης και της μνημόνευσης. Στους νέους χώρους του Μουσείου καταγράφονται και αξιοποιούνται οι αναμνήσεις των Θεσσαλονικέων Εβραίων, ενώ τα εκθέματα αφηγούνται προσωπικές ιστορίες που βασίζονται σε προφορικές και γραπτές μαρτυρίες τόσο των θυμάτων, όσο και των απογόνων τους και ανθρώπων που υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες των ιστορικών γεγονότων.
Συνέντευξη πρός: Βασίλης Μπαμπάολους
Γενικός Διευθυντής της Arcus Real Estate
